نقش فنآوري اطلاعات و ارتباطات در صنايع دستي
نخستين همايش كاربرد فنآوري
اطلاعات و ارتباطات درهنر هاي سنتي و صنايع دستي
عنوان مقاله :
نقش فنآوري اطلاعات و ارتباطات در صنايع دستي
روشن بابائيهمتي
مقدمه
نقش و اهميت صنايع دستي به عنوان هنري اصيل و بومي با جنبههاي كاربردي مختلف از لحاظ هنري، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بر همگان آشكار است. نكته مهم و جالب توجه آن است كه حتي اگر همه تاثيرات مثبت اقتصادي صنايع دستي را به كناري بگذاريم، اين هنر ملي ايران به واسطه بازتاب ذوق سرشار، انديشهي خلاق و هنرمندان پرمايه ولي بيادعا بايد به صورت جدي و برنامهريزي شده مورد حمايت قرار گيرد. در اين ميان نبايد از نقش IT و ICT به عنوان ابزاري براي حفظ، معرفي، آموزش و بازاريابي صنايع دستي غافل شد، زيرا فنآوري اطلاعات و در كنار آن فنآوري ارتباطات كمك بسيار زيادي به توسعه اين هنر اصيل ميكند.
صنايع دستي
صنايع دستي نوعي كار است كه در آن لوازم تزييني و كاربردي تنها با استفاده از دست يا ابزار ساده ساخته ميشود(1)
صنايع دستي به مجموعهاي از هنرها و صنايع اتلاق ميشود كه عمدتاً با استفاده از مواد اوليه بومي و انجام قسمتي از مراحل اساسي توليد، به كمك دست و ابزار دستي موجب تهيه و ساخت محصولاتي ميشود كه در هر واحد آن، ذوق هنري و خلاقيت فكري صنعتگر سازنده به نحوي تجلي يافته است.(2)
فنآوري اطلاعات و ارتباطات (ICT)
تكنولوژي ارتباطي و اطلاعاتي عبارتند از: مجموعهاي از ماشينها به نام كامپيوترها، تلفنها، داده پردازندهها و ايستگاههاي كاري، روباتها، ماهوارهها و … كه از طريق نرمافزارها، فعال و عملگر ميشوند. در يك جمعبندي كلي اگر فنآوري اطلاعات را مثلثي در نظر بگيريم سه راس آن را سيستمهاي اطلاعات(Information system) اتوماسيون اداري و ارتباطات تشكيل ميدهد و ارتباط اين اجزا به معناي فنآوري اطلاعات و ارتباطات است.(3)
الگوهايي در زمينه ICT و صنايع دستي
در جوامع سراسر دنيا، صنعتگران مستقل هنرها و صنايعي را خلق ميكنند كه منعكس كننده فرهنگ محلي، تاريخ و سنت ميباشد.
از ديدگاه تاريخي، اين صنعتگران اجناس فروشيشان را مستقيماً به مصرف كنندههاي محلي، توريستها و از طريق دلالها به بازارهاي صادراتي عرضه ميكنند. بوتيكهاي لوكس صنايع دستي، گالريهاي هنري، و به خصوص فروشگاههاي وارداتي قيمتهاي بالايي را براي هنرها و صنايع سنتي پرداخت ميكنند، ولي براي رسيدن به اين بازارها، صنعتگران محلي مجبور به كار كردن با دلالاني هستند كه قيمتها را به طور قابل توجهي تعيين ميكنند. بنابراين صنعتگر محلي از يك سود جزيي برخوردار ميگردد. با گسترش اينترنت و ساير تكنولوژيهاي اطلاعاتي و ارتباطي(ICT)، اگر چه، اين صنعتگران براي شروع كار بايد به اين ابزارها دسترسي داشته باشند ولي به آنها يك جايگزين اقتصاديتري ميدهد.
بازاريابي آنلاين
يكي از برنامههاي كاربردي بيواسطهي ICT در محدودهي صنعتگري ايجاد فروشگاههاي آنلاين است كه از طريق اينترنت اجناس را به فروش ميرسانند. در واقع، متداولترين ICT قادر به بقاي پروژههاي صنايع دستي در تجارت الكترونيكي و برنامههاي بازاريابي اينترنتي ميباشند. برنامههاي مشهور زيادي محصولات نمونه را از صنعتگران در سراسر جهان عرضه ميكنند، در حالي كه سايتهاي كوچكتر بازارهايي با موقعيت مناسب كه معمولاً با يك پرورش مهارتها و ساختار ظرفيتي به همراه يك انگيزه سود تجاري خالص ميباشد، ايجاد ميكنند.
يك سايت صنايع دستي اينترنتي معروف Ecosandals.com ميباشد، كه توسط آمريكاييها و كنياييها تاسيس گرديد. Ecosandals.com جوانان با درآمد كم كه در محلههاي فقيرنشين نايروبي ميباشند را براي ساخت صندل از تايرهاي استفاده شدهي ماشين آموزش ميدهند. اين سايت تا به حال براي بيش از 60000 جفت صندل لاستيكي سفارش دريافت كرده است. اين كمپاني حدود 30 صنعتگر محلي را استخدام نموده، كه به عنوان بخشي از مزاياي كار خود آموزش IT ميبينند. يك سايت پرطرفدار ديگر موسسه پلنگ برفي مانگوليا
(Leopard Enterprises Mangolia's Snow) ميباشد، فروشگاه آنلاين اين سايت، صنايع دستي را ميفروخت كه به وسيلهي شبانهايي ساخته شده بود كه متعهد به شكار نكردن پلنگهاي برفي بودند. براي جبران اين درآمد از دست رفته(درآمد حاصل از شكار)، شبانها در توليد صنايع دستي و بازاريابي آموزش ميديدند. بازار تحت و صبحانهي پرسود آمريكاي شمالي، هدفGrupo Ebansitas محسوب ميگردد كه يك شركت واردات – صادرات در گواتمالا، كلمبيا و هندوراس ميباشد. از طريق وب سايتشان، Grupo Ebansitas دكور سفارشي داخلي در تخت و صبحانهها را در سراسر آمريكاي شمالي قرار ميدهند. در عوض هتلهاي كوچك و متوسط به صنعتگران در جهت بازاريابي مبلمان كيفيت بالايشان به ميهمانان كمك ميكنند و امكان دسترسي صنعتگران ارشد را به بازارهايي فراهم ميكنند كه بتوانند كالاهاي خود را به قيمت بالاتري نسبت به آنهايي كه در خانه هستند عرضه نمايند. وب سايتهاي تجارت الكترونيكي سنتيتر كه به صنايع دستي كشورهاي توسعه نيافته اهميت ميدهند شامل Eziba.com ميباشد. Eshop Africa.com هنرها و صنايع غنا رامي فروشد و مشوق صنعتگران خود براي يادگيري مهارتهاي اينترنت در جهت كمك به آنها براي توسعه ايدههاي طراحيشان ميباشد. صنعت آفريقايي African Craft فراهم آورنده اجراي شبكهاي و سرويسهاي تبليغاتي همراه با برنامهاي براي توليد صنايع دستي با محبوبيت بيشتر در بين مصرف كننده ميباشد.
صنايع جهاني تاكيد بر صنايع كنيايي دارد، در حالي كه بازارهاي ECOMERZ طرفدار زيست محيطي صنايع دستي كنيايي ميباشند. مركز تجاري جهاني فقط به خرده فروشها ميفروشد، كه آنها صنايع دستي را در بوتيكهاي مخصوصي در سراسر آمريكاي شمالي توزيع ميكنند. SERRY به دليل وابستگي نزديكش با اتحاديه بينالمللي تجارت جايگزين قيمتهاي منصفانهاي را به مشتريان پيشنهاد ميكند و به عنوان يك گروه تجاري منصف محسوب ميگردد. NOVICA در زمينه كالاهاي توليد به مصرف تخصص يافته، و گاهي اوقات باعث ارتباط خريداران مشتاق به طور مستفيم با صنعتگر ميگردند. صنعت كرال(Keral) و كمپاني تجاري نوشاد(Naushad) هر دو صادر كنندههاي صنايع دستي سنتي ميباشند كه اخيراً يك تجارت اينترنتي(آنلاين) تاسيس نمودهاند: صنايع دستي هندي از طريق اينترنت بسيار قابل دسترس ميباشد: صندليهاي مخصوص، ابريشم دست بافت، و حتي يك بازار تجارت الكترونيكي غربي امكان دسترسي مصرف كنندگان سراسر دنيا را به بازارهاي دور دست فراهم ميسازد.
سرويسهاي حمايتكننده تجارت:
در حالي كه تجارت الكترونيكي به عنوان يك عنصر كليدي در بخش صنايع دستي پابرجا ميماند، پروژههاي مبتكرانهي متعددي از ICT در راههايي مافوق برنامه تجارت الكترونيكي پايه استفاده ميكنند به عنوان مثال، كمپاني مريلند PEOPLink(ارتباط مردمي) به عنوان يك NGO محسوب ميگردد كه به صنعتگران جوامع دور دست در سراسر جهان كمك ميكند. از طريق يك شبكه از شركاي تجاري محلي، PEOPLink صنعتگران را براي استفاده از ICT در جهت بازاريابي توليدي مجهز كرده و آموزش ميدهد. صنعتگران براي استفاده از دوربينهاي ديجيتال و نرمافزار آموزش ميبينند كه اين كار به آنها اجازه قرار دادن عكسهاي توليدي در وب لاگهاي كاتالوگ را ميدهد. PEOPLink همچنين به صنعتگران در رابطه با ايجاد گزارشات مفصل از صنايع دستيشان آموزش ميدهد و باعث ارتباط شخصيتر مشتريان با صنايع و منشا محليشان ميگردد. براي به كارگيري بهتر از شبكه در حال رشد توليد كنندگان صنايع دستي، PEOPLink براي ايجاد ارتباطات بيشتر در كشورهاي در حال توسعه در يك نرمافزار رايگان با استفادهي دوستانه و داراي كاتالوگ را گسترش داده است. CATGEN يك برنامهي تجارت الكترونيكي است كه به شركاي تجاري اجازهي آزادي عمل در رابطه با توليدات خود و آنچه كه در روي خط(اينترنت) به نمايش قرار ميدهند را فراهم ميآورد و نيز بعضي از ابتكارات سرويسهاي حمايتگر شغلي را براي صنعتگران محلي فراهم ميكند. فروشگاه Ecom4D با مبناي سنگاپوري، شبكه ميزبان فراهم نموده و توليد نرمافزار نمايشگر، با ايمني فعاليت آنلاين براي توليد كنندگان صنايع دستي آسيايي فراهم ميكند. به عنوان يك واسطه بين توليد كنندگان محلي و اولين خريداران جهاني عمل مينمايند، اين گروه، كمكهايي را در رابطه با ترتيب دادن حمل ايمن، كنترل گمرك و نيز تداركاتي براي صنعتگران عضو ميكند. در واشنگتن، DC، شبكه بنگاهي صنعتگران، امكان دسترسي آسان صنعتگران به وقايع بازاري، درسهاي تجاري و تكنولوژيهاي جديد را فراهم ميآورد كه اين در جهت بهبود بخشيدن كسب و كارشان، به آنها كمك ميكند. در اصل يك پروژهي بانك جهاني، بخش FAQ دقيق شبكهاي شامل اطلاعاتي در مورد بستهبندي، حمل، گمرك، گواهي تجارت منصفانه، قوانين مالكيت عقلاني و بسياري از مباحث جالب ديگر است كه باعث كارآفريني توليدكنندگان صنايع دستي كه در جستجوي ارتقاي تجارتشان و وارد شدن به بازار بينالمللي هستند ميگردد. Virtual Souk، براي صنعتگران جنوب آفريقا در نظر گرفته شده كه باعث فراهم آوردن خدمات با ارزشي ميگردد. از طريق وب سايت آن، صنعتگران ميتوانند به راهنماي صنعت، مدلهاي آموزشي و خدمات بازاريابي بينالمللي دسترسي پيدا كنند. پايگاه دادههاي توليدي بزرگ Virtual Souk، صنعتگران را قادر به دسترسي به اطلاعات توليد و بلافاصله رسيدن به يك بازار جهاني از طريق يك برنامه قابل اعتماد تجارت الكترونيكي ميكند.
ايجاد گروههاي صنعتگري
تجارت الكترونيكي و بازاريابي اينترنتي براي صنعتگران كشورهاي كم توسعه يافته پنجرههايي را به بازارهاي دست نخورده و بهرهبرداري باز ميكند. وقتي صنعتگران براي بهرهبرداري از اين منابع به طور منفرد و جداگانه تلاش ميكنند، معمولاً به دليل قيمتهاي بالا و سود كم شكست ميخورند. تعدادي از NGOهاي صنايع دستي شروع به مهار كردن قدرت ICT در جهت پاسخ به اين مشكل نمودند. نتايج اين تلاشها، پروژههاي گروهي ناميده شد. به عنوان مثال، در هند، اجتماع هندي NGO حمايتگر يك تلاش در حال تكوين براي ارتباط دادن صنعتگراني در يك زمينهي كاري مشابه از قبيل كار روي چوب، شيشه، و اشياي برنجي ميباشند كه از طريق اين كار گروهي به يك شرايط اقتصادي بهينهتري ميرسند. صنعتگران آموزش ICT ميبينند و از راه تبليغ ريشههاي اجتماعي، تاريخي و فرهنگي صنعتشان كه از طريق گروهشان صورت ميگيرد به اهميت بازاريابي پي ميبرند. ساختار توسعهي اشتغال شبكهي بازاريابي درون شهري زنان كارآفرين، در هند، براي ارتباط دادن اين اجتماعات زنان با هم از تكنولوژي سلولي بهره گرفت. در سراسر كشور، در هر منطقه يك مزيت نسبي در مواد خام و مهارتهايي كه براي صنايع خاصي استفاده ميشوند وجود دارد. از طريق تلفنهاي همراه، زنان كارآفرين ترتيب خريد و فروش صنايعي را كه در حالت عادي در بازارهايشان موجود نميباشد را از ساير مناطق ميدهند. مثال ديگري از اين گروهبندي، بازار جهاني صنايع روستايي ميباشد كه از طريق دانشگاه جورج تاون راهاندازي گرديد، كه اين پروژه در تلاش براي شبكهبندي محصولات مشترك موجود كه از مناطق صنعتي مختلف به دست ميآيند از اينترنت و گوشيهاي همراه استفاده ميكند. از طريق استفاده از ICT، اين صنايع جمعي قادرند به بازارهاي بزرگتر، و سطحي از اقتصاد برسند كه در گذشته در اين نواحي دور دست هند جايي كه اين پروژه پايه گذاري شد بيسابقه و باور نكردني بود. از زمان پايان كنترل كمونيستي، در آسياي مركزي بنگاههاي كوچك و متوسطي به وجود آمد كه بسياري از آنها صنايع دستي بومي توليد ميكنند. اين سرمايهگذاران براي تشكيل انجمن حمايت از صنايع آسياي مركزي با هم اتحاد يافتند كه، يك سازمان جامع، تامين كننده كمك و حمايتهاي متعددي به اعضاي تشكيلات ميباشد. با استفاده از نرمافزار كاتالوگي رايگان CATGEN، اين انجمن اقدام به ايجاد يك برنامه تجارت الكترونيكي مركزي نموده است، ساير خدمات شامل وام و دسترسي به شبكهي ارتباطي با صنعتگران داخليشان ميباشد.
بسياري از توليد كنندگان صنايع، زنان كم درآمدي هستند كه استفاده از ICT براي بازاريابي و فروش به آنها اجازه ميدهد كه از قالب نقشهاي سنتي جنسيتشان كه اغلب مانع از خروج آنها از خانه ميشد فراتر روند. يك چنين برنامهاي در نپال وجود دارد(هيپ نيت)، كه به زنان كم درآمد مشاغل بااهميت و مهارتهاي كامپيوتر را آموزش ميدهد، كه با اين كار آنها را قادر به بازاريابي بلوزهاي پشمي دست بافشتان و كارهاي دستي ديگر از طريق اينترنت ميكند. براي قدرتمند سازي زنان به خصوص از نظر بافندگي كه يكي از جنبههاي اصلي صنايع دستي بوسني محسوب ميگردد يك NGO بعد از جنگ داخلي يوگسلاوي شروع به كار نمود. صنايع دستي بوسنيايي باعث ارتباط دادن زنان ماهر و زبردست صربستان، مسلمان و كرواسي با يكديگر گرديد. شركت كنندگان از نقطه نظر مهارتهاي فني، استراتژي تجاري و بازاريابي آنلاين آموزش مييابند. صنايع آنها با هم از طريق يك فروشگاه آنلاين كه باهث استخدام بيش از 400 زن پناهنده گرديده صورت ميگيرد. مثالهاي ديگري كه ميتوان از مشاركت زناني كه براي فروش صنايع دستي از ICT استفاده ميكنند ارايه نمود: شامل Artesans Campesinas مكزيكي، موسسه توسعه شغلي فروشگاه هند و … هستند كه از طريق فروشگاه آنلاين محصولات دستي خود را به بازار عرضه مينمايند.
نتيجه:
به رغم اين كه امروزه صنايع دستي و هنرهاي سنتي در جهان به ويژه در كشورهاي آفريقايي به عنوان يكي از بخشهاي اشتغالزا مطرح است و حتي كشورهايي مانند كنيا، غنا و … از طريق ICT به فروش محصولات خودي پردازند اما در كشور ما با وجود 300 نوع صنايع دستي جايگاهي شايسته براي اين مقوله نميتوان تصور كرد. اين در حالي است كه صنايع دستي طي ساليان متمادي، چه در دوران رونق و شكوفايي و چه در دورههاي ركود، هنگامي كه با توسعه صنعت گردشگري همراه بود سهم شايسته و در خور توجهي در اقتصاد كشور و معرفي هنر ناب و خالص ايراني و در نهايت زندگي اقتصادي و حيات فرهنگي ما داشته است، اگر چه با وجود تمامي مواردي كه مطرح شد ميتوان اميدوار بود كه در صنايع دستي با كمك ICT و IT ميتواند از توسعه كمي و كيفي مناسبي جهت دستيابي به اهداف خويش كه همانا حفظ، احيا آموزش و بازاريابي ميباشد، برخوردار گردد.
پيشنهادها:
- ايجاد رشته صنايع دستي و فنآوري اطلاعات در مناطق فعال در اين زمينه
- توجه به آموزش الكترونيكي صنايع دستي در مراكز دانشگاهي
- ايجاد پايگاه دادهها براي صنعتگران و هنرمندان
- برگزاري جشنوارههاي صنايع دستي به ويژه در فصول ركود گردشگر
- برگزاري دورههاي آموزش در روستاها به لحاظ آشنايي جوانان با صنايع دستي و اشتغال در اين بخش
- اهداي صنايع دستي به عنوان جوايز مسابقات علمي – هنري و حتي ورزشي در كشور
- توسعه بازاريابي الكترونيكي صنايع دستي در كشور از طريق اينترنت
- توسعه فرهنگ اصيل ايران زمين از طريق صنايع دستي به ويژه صنايع دستي دريايي
- ايجاد فروشگاههاي آنلاين صنايع دستي در كشور
- فعالسازي انجمنها در جهت حفظ، احياء و آموزش صنايع دستي.
فهرست منابع
1- ويكي پويا، دانشنامه آزاد.
2- دكتر افشار محمديان، حسن. 1386، توسعه گردشگري داخلي از منظر اكوتوريسم و هنرهاي صناعي در ايران، مجموعه مقالات همايش منطقهاي جغرافيا، گردشگري و توسعه پايدار، دانشگاه آزاد اسلامي واحد اسلامشهر، ص 216.
3- سلطانيفر، محمد و نورآبادي، مهدي، 1382، مقدمه بر روابط عمومي الكترونيك، انتشارات سيماي شرق، ص 108.
4- www.african craft.com/arzisa
5- www.catgen.com/oldfamous
6- www.ecosandals.com
7- www.eziba.com
8- www.eshop Africa.com
9- www.peoplink.org