نقش فناوري اطلاعات در بازار بورس ايران
نقش فناوري اطلاعات در بازار بورس ايران
چكيده
هدف اين مقاله بهبود درك مفاهيم فناوري، داد و ستد سنتي و الكترونيكي سهام در بازار بورس ايران مي باشد. اين مقاله، تاثير فناوري اطلاعات در توسعه بازار سرمايه را مورد بررسي قرار مي دهد. بكار گيري صحيح اين فناوري موجب توسعه فرايند دادوستد الكترونيك سهام خواهد بود. بدون شك فرهنگ سازي و درك مفاهيم تكنولوژي اطلاعات و بكار گيري آن در زمينه فوق الذكر موجبات افزايش كارايي بازار بورس را فراهم مي آورد.
كليد واژه ها: بورس، داد و ستد سهام، داد و ستد الكترونيكي سهام، فناوري اطلاعات
مقدمه
از سال 1409 ميلادي ميدانهاي مبادله کالا، پول و ساير وسايل پرداخت در «بورژ»[1]مرکز فنلاند بوجود آمد. صرافان همه روزه در ميدان « توبوئرس»[2] در مقابل خانه ي بازرگان معروف «واندر بورس» براي دادوستد پول و جمع مي شدند به همين مناسبت اين گروهها اختصارا نام بورس را گرفتند. اولين بورس واقعي در سال 1460 در بلژيک راه اندازي شد و پس از آن در ساير کشورها نيز راه اندازي شد. بورس اوراق بهادار تهران در سال 1346 تاسيس گرديد، اين سازمان از پانزدهم بهمن ماه آن سال فعاليت خود را با انجام چند معامله بر روي سهام بانك توسعه صنعتي و معدني آغاز كرد. و در نهايت داد و ستد الكترونيك سهام در ايران در تاريخ 24/9/82 توسط بانك توسعه صادرات به اجرا درآمد تا فاصله بين ما و تكنولوژي روز را كمتر نمايد.[2]
سهام
سهم به معناي بخشي از دارايي هاي يك شركت يا كارخانه است. دارنده سهم به همان نسبتي كه سهام در اختيار دارد در مالكيت شركت يا بنگاه توليدي شريك است. [2]
بورس
در واقع بورس اوراق بهادار يک بازار رسمي است که دارندگان پس اندازهاي راکد مي‌توانند محل نسبتا مناسبي را براي سرمايه گذاري جستجو كنند.خريد و فروش سهام تنها از طريق كارگزاران بورس اوراق بهادار امكان پذير است اين افراد واسطه كه خبره بازار هستند به نوعي به سرمايه گذاران خدمات مشاوره ارائه مي دهند كه توام با هوشمندي، سرعت عمل، صداقت و امانت داري است. در اين ميان سود سهام به دوصورت كوتاه مدت و بلند مدت عايد مشتري مي شود كه سود كوتاه مدت از طريق خريد سهام و فروش به موقع آن و سود بلند مدت پس از پايان سال مالي شركت و طبق قانون تجارت حداكثر 8 ماه پس از تاريخ مجمع به مشتري تعلق مي گيرد. در بازار بورس قيمت سهام تحت تآثير عوامل دروني يعني وضعيت شركت هايي كه سهام آنها در بورس مورد معامله قرار مي گيرد مانند تغييرات در وضعيت هيآت مديره، وضعيت مالي شركت و سياست هاي مالي همچنين عوامل بيروني مانند عوامل اقتصادي و سياسي كشور قرار مي گيرد. [2]
بررسي وضعيت به كار گيري فن آوري اطلاعات در برخي از بورس هاي جهان
الف- بورس توكيو
معاملات سهام در بورس توكيو به دو روش 1- معامله سهام در تالار بورس 2- از طريق سيستم معاملات كامپيوتري ( cores)[3] انجام مي شود.
روش اول دقيقاً همانند روش سنتي دادو ستد سهام در بورس تهران مي باشد كه در ادامه به شرح آن مي پردازيم.در روش دوم كه از طريق سيستم معاملات كامپيوتري مي باشد شركتهاي كارگزاري عضو در دفتر مركزي خود يك ايستگاه مرتبط در اختيار دارند.اين ايستگاهها براي فرستادن دستورات فروش و خريد و دريافت نتيجه معاملات و اخذ پاسخ در خصوص موقعيت دستورات و معاملات به كار برده مي شوند. كارگزار در اطاق معاملات سهام در بورس توكيو با استفاده ازكامپيوتر دستورات خريد و فروش را بر روي صفحه نمايش مقابله مي نمايند. در اينجا نيز كاركنان بورس از طريق ايستگاه كامپيوتر ي خودشان كه در اطاق معاملات سهام قرار دارد با استفاده از كامپيوتر معاملات را مورد نظارت قرار مي دهند. اين سيستم بطور قابل ملاحظه اي زمان بين دريافت دستور و گزارش معامله را كاهش داده و موجب سهولت معاملات و افزايش قابل ملاحظه خدمات ارايه شده به مشتريان گرديده است.
قابل ذكر است مشتريان درخواست خريد يا فروش خود را از طريق اينترنت به كارگزاران خود اعلام مي كنند.
[ 7 ] [ 8 ]
ب- بورس كره
در بورس كره دو نوع روش براي معاملات اوراق بهادار وجود دارد كه 95% معاملات به روش كامپيوتري و 5% به روش سنتي انجام مي گيرد.
1- در روش كامپيوتري وقتي مشتري دستور خود را صادر مي كند كارگزار اطلاعات را به كامپيوتري كه به بورس و همچنين به كامپيوتر مركزي موسسه كارگزاري متصل است مي دهدو دقايق بعد دستورات انجام شده و معامله ثبت مي شود و كارگزار نيز اين امر را به اطلاع مشتري مي رساند.
2- در روش سنتي كه براي معاملات كوچك هنوز از اين روش استفاده مي شود وقتي دستور مشتري به كارگزار مي رسد موسسه كارگزاري اين دستور را به نماينده خود در سالن معاملات توسط كامپيوتر اطلاع مي دهد به محض وصول دستور نماينده در سالن اين دستور را به كارمند بورس مي برد و اوپس از ممهور نمودن ساعت رسيد آنرا روي برگ سفارش ثبت مي نمايد بعد از اين كارمند بورس تمام سفارشات رسيده را دستي بر مبناي اصول حراج تطبيق مي نمايد. [6 ]
ج- بورس سنگاپور
در سيستم معاملات بورس سنگاپور(Clob )كه در سال 1989 بكار گرفته شد سفارشات سرمايه گذاران توسط كارگزاران آنها به ترمينالهاي تحت سيستم كامپيوتري مايكروكامپيوتر كه به سيستم كامپيوتر مركزي بورس وصل مي باشد منتقل مي شود سفارشات دراين سيستم تطبيق داده مي شود و تاييد به صورت اتوماتيك به كارگزاران ارسال مي گردد.
اين سيستم براي هر شركت كه سهام آنها معامله مي شود يك دفتر سفارشات نگهداري مي كند و سفارشات خريد و فروش را تطبيق مي دهد. هر سفارش در دفتر سفارشات يك قيمت محدود دارد اين قيمت براي خريد بالاترين و براي فروش پايين ترين كه در آن معامله صورت مي گيرد مي باشد.سفارشات در اين سيستم بر مبناي قيمت و سپس اولويت زماني نگهداري مي شوند. [6 ]
بازار بورس ايران از داد وستد سنتي تا داد و ستد الكترونيكي
الف- داد و ستد سنتي سهام در ايران
داد و ستد سنتي سهام در ايران از سال 1346 در بورس تهران آغاز شد.[1]در اين روش فرد متقاضي خريد پس از انتخاب سهم مورد نظر خود و همچنين كارگزار مورد اطمينان خود به هر ميزاني كه مي خواهد سهم خريداري كند به شماره حساب اعلام شده توسط كارگزار مربوطه پول واريز مي كند. درصورتيکه فرد براي اولين باراست كه براي خريد سهام اقدام مي کند و قبلا کدي براي وي در سازمان بورس باز نشده است كارگزار فتوكپي شناسنامه او را جهت تهيه كد مطالبه كرده و سپس فرم خريد سهام را در اختيار وي قرار مي دهد.از اين پس فرد مربوطه با كد مورد نظر شناخته مي شود. کار گزار پس از آماده شدن کد در اولين فرصت دستور خريد را در سيستم معاملات سازمان بورس وارد مي کند. دستور خريد در قسمت خريد سهام انتخاب شده درج خواهد شد. توجه نماييد که ثبت دستور خريد در سيستم معاملات به معناي انجام معامله نيست بلکه تنها تقاضاي خريد را در سيستم مشخص مي کند و انجام معامله با توجه به تقاضا يا تقاضاهاي فروش انجام خواهد شد، در صورتيکه اولا سهام مورد نظر داراي تقاضا براي فروش باشد و ثانيا توافق بر قيمت هر سهم بين خريدار و فروشنده حاصل شود معامله به صورت خودکار توسط کامپيوتر انجام مي شود در غير اين صورت معامله انجام نخواهد شد.
در صورتيكه درصوتيکه معامله انجام پذيرفته باشد اعلاميه خريد که در آن جزئيات معامله انجام شده، شامل تعداد سهم خريداري شده، قيمت هر سهم و کسور مربوطه مشخص شده است صادر مي گردد. در معامله خريد کسور مربوطه مجموعا 75/0 %(هفتادو پنج صدم درصد) مي باشد که 5/0% آن کارمزد کارگزار و25/0% آن مربوط به تسهيلات سازمان بورس مي باشد.و مرحله آخر دريافت گواهي
سهام پس از انجام معامله ازكارگزار مربوطه است.[ 2 ]
ب- بهره گيري از فناوري اطلاعات در بازار بورس ايران
فناوري اطلاعات شاخه اي از فناوري است كه با استفاده از سخت افزار، نرم افزار و شبكه‌افزار مطالعه و كاربرد داده و پردازش آن را در زمينه هاي ذخيره سازي، دستكاري، انتقال،مديريت،كنترل و داده آمايي خودكار امكانپزير مي سازد.گسترش و بكارگيري اين فناوري نيازمند رويكردي راهبردي و مديريتي در عرصه سازمانهاي عمومي و خصوصي كشور مي باشد. تربيت نيروهاي متخصص كه ضمن آشنايي با اصول و كاربردهاي فناوري نگرشي راهبردي و سيستمي به مقوله فناوري اطلاعات داشته باشند لازمه گسترش به كارگيري فناوري اطلاعات در عرصه اجتماع مي باشد.يكي از كاربردهاي فناوري اطلاعات داد و ستد الكترونيك سهام مي باشدكه با توجه به فعاليت رو به گسترش بورس در كشورمان بسيار حائز اهميت مي‌باشد.
داد و ستد الكترونيكي سهام در ايران در تاريخ 24/9/82توسط بانك توسعه صادرات به اجرا در آمد.
مراحل خريد و فروش اينترنتي سهام در بانك توسعه صادرات شامل افتتاح حساب نزد هريك از شعب بانك توسعه صادرات ايران، دريافت كد شناسايي و كلمه عبور از شعبه مربوطه و سپس اقدام از طريق سايت اينترنتي
عمليات خريد مي تواند كاملا غير حضوري انجام گيرد و كارگزار پس از انجام عمليات درخواست شده توسط مشتري اطلاعيه الكترونيكي خريد را به آدرس پست الكترونيكي خريدار ارسال مي كند.
براي فروش نيز در صورتي كه برگه هاي سهام متقاضي نزد كارگزاري مربوطه باشد وي مي تواند با مراجعه به سايت www.edbi.ir درخواست فروش را براي كارگزار ارسال نمايد.بر اين اساس كارگزاري پس از دريافت درخواست مربوطه به فروش سهام مورد نظر اقدام مي نمايد.
براي اين منظورمتقاضي فرم الكترونيكي فروش سهام را پر كرده و درخواست خود را از طريق اينترنت ارسال مي نمايد.كارگزار پس از فروش سهام مبلغ مربوطه را به شماره حساب اعلام شده توسط مشتري واريز مي نمايد و اعلاميه فروش سهام به طور خودكار به آدرس پست الكترونيكي متقاضي ارسال مي شود. [ 5 ]
امنيت اطلاعات
بحث امنيت اطلاعات در داد و ستد الكترونيكي سهام بسيار حايز اهميت است و سهامداران همواره در مورد حفظ اطلاعات محرمانه خود در زمينه داد و ستد نگراني دارند.در ايران بانك توسعه صادرات با بهره گيری از "گواهينامه ديجيتال" بين المللی كانال انتقال اطلاعات مشتريان را از طريق رمزكردن، تصديق اصالت و كدهاي تصديق پيام حفظ مي‌كند و لذا مشتريان می توانند، براحتی با برقراری "ارتباط امن" و اطمينان از حفظ محرمانگی اطلاعات خود، از خدمات الکترونيکی بانک توسعه صادرات ايران، استفاده نمايند. [ 5 ]
SSL
در بحث دادوستد الكترونيك مباحث زير بسيار حائز اهميت است :
- ارتباطات امن
- محافظت از اطلاعات محرمانه
- تعيين هويت وتصديق اصالت موفقيت آميز
- ايجاد زيرساختهاي امنيتي
پروتكل[4] SSL جهت ايجاد امنيت و محرمانگي اطلاعات برروي اينترنت توسعه يافته است. اين پروتكل که از تاييد هويت سمت سرويس‌دهنده و سرويس‌گيرنده پشتيباني مي‌كند، امنيت و تماميت كانال انتقال را با استفاده از رمزكردن، تصديق اصالت و كدهاي تصديق پيام حفظ مي‌كند. هنگاميکه مشتری بخواهد از طريق وب سايت بانک داد و ستد سهام را انجام دهد، نام کاربری و کلمه عبور او از طريق اينترنت و با استفاده از تکنولوژی SSL به سايت بانک ارسال ميشود، پروتکل SSL قبل از اينکه اطلاعات شخصی مشتری از کامپيوتر او خارج شود آنها را رمزنگاري کرده تا اين اطمينان برای مشتری حاصل شود که هنگام ارسال و دريافت اطلاعات هيچ شخص ديگری نمی تواند اطلاعات را خوانده و يا آنها را تغيير دهد. [ 5 ]
راهكارهاي توسعه فناوري اطلاعات در بازار بورس ايران
نو پا بودن صنعت فناوري اطلاعات در ايران و وجود پتانسيل بسيار بالا از متخصصان و همچنين سازمانها و موسسات بزرگ اقتصادي در کشور زمينه مناسبي را براي توجه جدي به توسعه تخصص ها و زيرساختهاي فناوري اطلاعات فراهم کرده است. با توجه به اين موضوع که امروزه سلامت اقتصادي ملتها ارتباط مستقيمي با سطح مهارتهاي آنها در فناوري اطلاعات و ارتباطات شناخته مي شود لذا به جاست که با گسترش بستر هاي علمي و تحقيقاتي زمينه هاي فکري و فرهنگي توسعه فناوري اطلاعات را فراهم کنيم.. توسعه زیر ساختهای فناوری اطلاعات امری است که به مرور به وقوع خواهد پیوست و در این میان مسائلی چون توسعه آموزشی وتوسعه فرهنگی که هر دو از لوازم جوامع دانش مدار هستند جای توجه و تعمق بسیار دارند. فناوری اطلاعات به عنوان دانش و به عنوان صنعت از درجه کار آفرینی بالایی برخوردار است و در نتیجه بهره گیری مناسب و توسعه مدیریت شده آن در ایران می تواند اثرات سودمندی در پیکره اقتصادی کشور ما داشته باشد. [3]
بحث فرهنگ سازي در زمينه آشنايي سهامداران با روشهاي نوين داد و ستد( داد و ستد الكترونيك) جايگاهي ويژه دارد.و به كار گيري و توجه به اين روشها امري اجتناب ناپذير و در خور توجه در جهت توسعه بازار سرمايه مي باشدو اين امكان پذير نيست مگر با گسترش فرهنگ داد و ستد اينترنتي و اطمينان بخشيدن به سرمايه گذاران در رابطه با امنيت اطلاعات و اموالشان.
در اين راستا بدون ترديد اعمال هر گونه تغيير و نوآوري در روشها و مكانيزمهاي اجرايي و عرضه خدمات جديد در بورس تهران مستلزم انجام بررسي هاي دقيق كارشناسانه مي باشد لكن با توجه به مشاهدات و مقايسه اجمالي بين روشهاي داد و ستد سهام در بورس تهران و سه بورس توكيو كره و سنگاپور پيشنهادات ميشود با توجه به نقش حساس و تعيين كننده موسسات كارگزاري در بازارهاي سرمايه و خدمات عديده و ارزنده اي كه اين گونه موسسات مي توانند ارايه نمايند ضرورت دارد اقدامات جدي و پيگير در جهت ايجاد و حمايت از اين گونه موسسات در جهت كامپيوتريزه كردن سيستمهاي معاملات والكترونيكي كردن كليه فرايند داد و ستد بعمل آيد چرا كه با بررسي موردي بورس هاي دنيا اين نكته بر مي ايد كه اگر چه ايران در زمينه خريد و فروش سهامداران از طريق اينترنت گامهايي را برداشته است اما قسمت اعظم انجام معاملات ما دستي مي باشد در صورتي كه امروزه خارج از بحث خريد و فروش از طريق اينترنت كليه سيستمهاي معاملات نيز كامپيوتري مي باشد. در اين راستا بحث مديران مجرب جايگاه ويژه اي دارد. در زمينه مديريت ترديدي نيست كه از نيروهاي با تجربه و ارزنده اي برخورداريم ليكن با توجه به سرعت رشد اقتصادي كشور در بخش عمومي و خصوصي و ورود به زمينه هاي برخوردار از تكنولوژي روز و ضرورت رقابت در صحنه جهاني قطعا با مشكل مديريت روبرو هستيم.هر چند سرمايه گذاري نسبتا بالايي ظرف سالهاي اخير در آموزش مديران شده است ليكن پرورش مدير امري تدريجي – تكاملي است و با شركت در يك دوره دو ساله و چند سمينار و با مطالعه چند كتاب و نشريه نمي توان اين شكاف را پر كرد.
در زمينه رشد روشهاي نوين در بازار سرمايه ايران نيز ما قطعا به مديراني روشن فكر و آشنا با فناوري روز ومباحث تكنولوژي اطلاعات نيازمنديم.چه خوب است به موازات مديران ارشد سازمان بورس با تخصصهاي بازرگاني،اقتصاد و حسابداري مديران فناوري اطلاعات نيز فعاليت داشته باشند، جايگاهي كه تا به امروز در اين سازمان ناديده انگاشته شده است.
نتيجه‌گيري و پينشهادات
با توجه به تحقيقات انجام شده پيشروي كند روند داد و ستد الكترونيك سهام در ايران را شاهد هستيم كه مي تواند به دلايل عدم فرهنگ مناسب براي اين شيوه دادو ستد، عدم اطمينان و اعتماد سرمايه گذاران به اين شيوه داد و ستد و نهايتا ضعف مديريت باشد كه به ترتيب پيشنهادات زير ارائه ميگردد.
1- فرهنگ سازي در زمينه خريد و فروش الكترونيكي سهام با ايجاد واحدي تحت عنوان اطلاع رساني در رابطه با خريد و فروش الكترونيك سهام براي ارائه اطلاعات صحيح، دقيق و به روز به سرمايه گذاران در سازمان بورس و همچنين برگزاري كلاسهاي آموزشي، انتشار بروشور، جزوه و سي دي هاي آموزشي در اين زمينه.
2- اطمينان بخشيدن به سهامداران در زمينه تبعيت از استانداردهاي روز، امنيت اطلاعات، حفظ هويت و مشخصات خريداران و تشريح سيستمهاي امنيتي به كار رفته در سيستم معاملات.
3- فعاليت مديران فن آوري اطلاعات به موازات ديگر مديران ارشد سازمان و اجازه انجام اقدامات نو آورانه در اين زمينه به آنها.
در آخر اين نكته قابل ذكر است كه اين سازمان بايستي گروهي آماده و مستعد براي بررسي شيوه هاي نوين و استفاده از فناوري روز در داد و ستد را به صورت متناوب به بورس هاي مطرح جهان اعزام دارد چرا كه گزارشات دقيق و كارشناسانه اين افراد بي شك ما را در اين مهم ياري خواهد داد.
منابع و مآخذ:
1- [online] available at : www.irbourse.com - 1383/12/1
2- [online] available at :www.isfahanbourse.com -1383/12/1
3-[online] available at : www.itmanagement.com -1384/2/26
4-[online] available at :www.tsesc.com -1383/12/1
5-[online] available at :www.edbi.com -1383/12/1
6- سازمان كارگزاران بورس اوراق بهادار تهران - گزارش تحقيقي در مورد بورس كشورهاي ژاپن- كره و سنگاپور-سازمان كارگزاران بورس اوراق بهادار تهران - بهمن 1379.
7- سازمان كارگزاران بورس اوراق بهادار تهران- گزارش تحقيقي در مورد بورس توكيو- سازمان كارگزاران بورس اوراق بهادار تهران - آبان 1381.
8- حسن فهيمي راد- اكبر زرگاني نژاد - گزارش تحقيقي در مورد بورس ژاپن - سازمان كارگزاران بورس اوراق بهادار تهران- مرداد 1370.
2- ميدان معروفي در مركز فنلاند
[3] - Computer assisted order routing and execution system